Mãn kinh

6 min read

Mãn kinh là giai đoạn sinh lý tự nhiên của người phụ nữ, được xác định khi buồng trứng ngừng hoạt động, dẫn đến chấm dứt vĩnh viễn kinh nguyệt và khả năng sinh sản. Chẩn đoán mãn kinh được xác lập hồi cứu sau khi người phụ nữ vô kinh liên tục ≥ 12 tháng, không do nguyên nhân bệnh lý hay sinh lý khác.

Mãn kinh thường xảy ra ở độ tuổi 45-55, trung bình khoảng 50 tuổi. Đây là hậu quả của sự suy giảm và cạn kiệt nang noãn buồng trứng, kéo theo giảm sản xuất estrogen và progesterone.

Bệnh sinh

Các giai đoạn

Bảng “Giai đoạn của thời kỳ mãn kinh”.

Đặc điểm	Chuyển mãn kinh sớm	Chuyển mãn kinh muộn	Sau mãn kinh sớm	Sau mãn kinh muộn
Thời lượng	Thay đổi	1-3 năm	2 năm	3-6 năm đến hết đời
Chu kỳ kinh	Chu kỳ thay đổi ≥ 7 ngày giữa các chu kỳ	Vô kinh ≥ 60 ngày	Đã mãn kinh	Ổn định
FSH (ngày 2-5)	Tăng nhưng dao động	≥ 30 IU/L	Tăng nhưng dao động	Cao ổn định
Triệu chứng	Ít hoặc không	Bắt đầu triệu chứng vận mạch	Rõ rệt nhất	Hội chứng sinh dục - tiết niệu tăng dần

Cơ chế

Khi buồng trứng lão hóa, khả năng đáp ứng với FSH và LH giảm dần, dẫn đến:

Giai đoạn nang noãn rút ngắn → chu kỳ kinh ngắn và không đều.
Giảm hoặc mất phóng noãn.
Giảm sản xuất progesterone.

Trong giai đoạn chuyển mãn kinh, estradiol có thể tăng thoáng qua do hiện tượng rụng trứng kép và lệch pha hoàng thể (LOOP). Tuy nhiên, về lâu dài:

Số lượng nang noãn giảm nghiêm trọng.
Buồng trứng sản xuất rất ít estradiol.
Estrogen ngoại vi (chủ yếu là estrone) được tạo ra từ chuyển hóa androgen tại mô mỡ và da.

Sự giảm estrogen và inhibin làm mất feedback âm, dẫn đến tăng rõ rệt LH và FSH trong tuần hoàn.

Thay đổi androgen:

Androstenedione giảm khoảng 50%.
Testosterone giảm dần theo tuổi, không giảm đột ngột trong mãn kinh do vẫn được tiết từ tuyến thượng thận và mô đệm buồng trứng sau mãn kinh.

Thay đổi tại đường sinh dục dưới:

Teo biểu mô âm đạo.
pH âm đạo tăng (kiềm hơn).
Giảm lactobacilli → tăng vi khuẩn gây bệnh → Tăng nguy cơ viêm âm đạo, nhiễm trùng tiểu, giao hợp đau.

Chẩn đoán

Mãn kinh được chẩn đoán khi có đủ các yếu tố:

Vô kinh ≥ 12 tháng liên tiếp.
Không do mang thai, cho con bú, bệnh lý nội tiết hoặc thuốc.
Thường gặp ở phụ nữ 45-55 tuổi.
Xét nghiệm hormone không bắt buộc trong trường hợp điển hình.

Lâm sàng

Triệu chứng có thể kéo dài từ vài tháng đến > 10 năm, mức độ rất khác nhau.

Triệu chứng vận mạch

Bốc hỏa.
Đổ mồ hôi ban đêm.
Hồi hộp, đánh trống ngực.

Triệu chứng tâm thần - thần kinh

Mất ngủ.
Dễ cáu gắt, lo âu.
Giảm trí nhớ, giảm tập trung.

Triệu chứng sinh dục - tiết niệu

Khô âm đạo.
Giao hợp đau.
Tiểu gấp, tiểu không kiểm soát.

Triệu chứng toàn thân

Đau khớp.
Da khô, rụng tóc.
Tăng cân, thay đổi phân bố mỡ.

Cận lâm sàng

Chỉ định khi:

Phụ nữ < 40-45 tuổi.
Triệu chứng không điển hình.
Đã cắt tử cung (không đánh giá được vô kinh).

Xét nghiệm:

FSH tăng (≥ 30-40 IU/L).
Estradiol giảm.
TSH, prolactin nếu nghi ngờ nguyên nhân khác.

Chẩn đoán phân biệt

Mang thai.
Suy buồng trứng sớm.
Rối loạn tuyến giáp.
Tăng prolactin máu.
Stress, giảm cân, luyện tập quá mức.
Vô kinh do thuốc.

Điều trị

Nguyên tắc chung

Cá thể hóa điều trị.
Chỉ điều trị khi triệu chứng ảnh hưởng chất lượng cuộc sống.
Luôn cân nhắc lợi ích - nguy cơ.

Không dùng thuốc

Tư vấn, giáo dục sức khỏe.
Chế độ ăn giàu canxi, vitamin D.
Tập thể dục đều đặn.
Ngủ đủ, giảm stress.
Tránh rượu bia, cà phê, thuốc lá.

Liệu pháp hormone thay thế

Chỉ định:

Triệu chứng vận mạch trung bình - nặng.
Không có chống chỉ định.

Chống chỉ định:

Ung thư vú, ung thư nội mạc tử cung.
Huyết khối tĩnh mạch, đột quỵ, bệnh mạch vành.
Bệnh gan nặng.
Xuất huyết âm đạo chưa rõ nguyên nhân.

Phác đồ:

Estrogen đơn thuần ở BN đã cắt tử cung.
Estrogen + progestogen ở BN còn tử cung.
Dùng liều thấp nhất có hiệu quả, tăng liều từ từ mỗi 2-4 tuần nếu cần.

Bảng “Chế phẩm estrogen”.

Dạng dùng	Chế phẩm	Liều thấp	Cách dùng / Tần suất
Uống	Estrogen liên hợp	0.3 mg	Uống 1 lần/ngày
Uống	Estradiol	0.5 mg	Uống 1 lần/ngày
Qua da (miếng dán)	Estradiol	0.014 - 0.0375 mg/ngày	Dán lên da, 1-2 lần/tuần
Đặt âm đạo (vòng)	Estradiol	0.05 mg/ngày	Đặt vòng, thay mỗi 3 tháng
Qua da (gel/xịt)	Estradiol	Nhiều liều khác nhau	Bôi/xịt lên da mỗi ngày

Bảng “Chế phẩm progestogen”.

Chế phẩm	Liều liên tục	Liều tuần tự	Ghi chú
Medroxyprogesterone acetate	2.5 mg/ngày	5 mg/ngày × 12-14 ngày/4 tuần	Dạng tổng hợp
Progesterone tự nhiên (vi hạt)	100 mg/ngày	200 mg/ngày × 12-14 ngày/4 tuần	Ít ảnh hưởng chuyển hóa
Levonorgestrel (vòng tránh thai tử cung)	52 mg	—	Giải phóng 20 mcg/ngày (5 năm đầu), 10 mcg/ngày (5-8 năm)
Chảy máu do ngừng sử dụng progestogen ít xảy ra hơn khi điều trị liên tục, mặc dù chảy máu bất thường có thể xảy ra trong 6 tháng đến 9 tháng đầu điều trị.

Bảng “Chế phẩm kết hợp estrogen + progestogen”.

Thành phần	Liều dùng	Cách dùng
Estrogen liên hợp 0.3 mg + Medroxyprogesterone acetate 1.5 mg	1 viên/ngày	Uống 1 lần/ngày
Estradiol 0.5 mg + Norethindrone acetate 0.1 mg	1 viên/ngày	Uống 1 lần/ngày

SERM và liệu pháp thay thế

Ospemifene giao hợp đau do teo âm đạo.
Bazedoxifene + estrogen liên hợp thay thế estrogen + progestogen.
Raloxifene phòng ngừa loãng xương (không điều trị bốc hỏa).

Thuốc không nội tiết

Các chất ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc SSRI/Chất ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine SNRI (paroxetine 7.5 mg/ngày, venlafaxine).
Gabapentin 300 mg tối đa 3 lần/ngày. Sử dụng còn hạn chế và nguy cơ tác dụng bất lợi, bao gồm cả khả năng lạm dụng chất kích thích.
Oxybutynin là thuốc kháng cholinergic được sử dụng để điều trị bàng quang hoạt động quá mức và hiệu quả các triệu chứng vận mạch (liều trong các nghiên cứu bao gồm 2.5 mg hoặc 5 mg x 2 lần/ngày; hoặc lên đến 15 mg dạng phóng thích kéo dài mỗi ngày).
Fezolinetant (đối kháng NK3R), tác dụng phụ gồm đau bụng, tiêu chảy, khó ngủ, đau lưng, bốc hỏa và hiếm gặp về tổn thương gan. Kiểm tra chức năng gan trước khi bắt đầu dùng fezolinetant và 3 tháng/lần trong 9 tháng đầu điều trị. Fezolinetant chống chỉ định ở những bệnh nhân sử dụng thuốc ức chế CYP1A2 (ví dụ ciprofloxacin, cimetidine và các loại thuốc khác).

Theo dõi và dự phòng biến chứng lâu dài

Loãng xương.
Bệnh tim mạch.
Sa sút trí tuệ.
Rối loạn chuyển hóa.

Tài liệu tham khảo

MSD Manual - Mãn kinh